مفهوم بی‌طرفی (Impartiality) در ارتباط با نهادهای مستقل ارزیابی انطباق «شخص ثالث (سوم)»

از ریسک تا نقض بی‌طرفی؟!!

گامی از دانش تا خرد (مدیریت دانش)، به استناد استانداردهای ذی‌ربط، منابع و مآخذ معتبر

تهیه و تدوین: دکتر مسلم بیات، مشاور و متخصص حوزه استانداردسازی و کیفیت؛ و حسین خلخالی، کارشناس ارشد حقوق و وکیل پایه‌یک رسمی دادگستری

مقدمه

امروزه پیچیدگی موجود در کالاها و خدمات موجب شده تا فروشندگان و خریداران به‌راحتی نتوانند در ارتباط با کیفیت، توانایی و قابلیت‌های اظهارشده در کالاها و خدمات اظهارنظر نمایند؛ لذا نیازمند افراد و نهادهای ذی‌صلاح و مستقلی هستند تا به‌درستی ارزیابی‌های موردنیاز آن‌ها را انجام داده و در ارتباط با ایمنی، سلامتی کالاها و خدمات و ویژگی‌های موردانتظار ایشان اظهارنظر رسمی نمایند.

به همین مناسبت، سازمان جهانی استاندارد و کمیته‌های ذیل آن، به‌خصوص کمیته ارزیابی انطباق و اعضای آن، برای پاسخ به این نیاز اقدام به تدوین استانداردها و راهنماهایی به‌منظور انجام روش‌های ارزیابی یکسان و قابل‌پذیرش توسط همگان نموده‌اند و با عنایت به اهمیت و نحوه ارزیابی‌ها، همچنین نهادهای واجد صلاحیت و مستقلی را بر اساس استاندارد اعتباربخشی کرده‌اند تا این نهادها بدون وابستگی به فروشنده یا خریدار و با رعایت اصول بی‌طرفی بتوانند در ارتباط با کیفیت، توانایی و قابلیت کالاها و خدمات اظهارنظر مستند نمایند. اما به‌واقع بی‌طرفی چیست؟ و در چه مواردی می‌توانیم رأی به نقض بی‌طرفی بدهیم؟

مطابق بند 3-8 استاندارد ایزو/آی‌ای‌سی 17020، بی‌طرفی را وجود عینیت تعریف نموده است. عینیت در لغت معادل کلمهٔ «Objectivity» به معنی واقعیت (واقع شدن) یا حقیقت است و در مقابل آن، ذهنیت که معادل کلمهٔ «Subjectivity» به معنی ذهنی و تصوری است، قرار می‌گیرد. مسئلهٔ «حقیقت» یا «واقعیت» خاص تاریخ یا رشتهٔ دیگری از علوم نیست؛ اما در اصطلاح مورخان دو معنی از آن برداشت می‌شود. معنای نخست، مطابق با واقع یا واقعیت است که در حوزهٔ کاربردی، مفهوم متضاد آن ذهنی است؛ دوم، معنایی که توسط هر فرد آگاه و منطقی قابل تصدیق و اثبات‌پذیر باشد و متضاد آن تحکم است. پس گزاره‌های منفرد دربارهٔ گذشته، از نظر اصولی، گزاره‌هایی عینی در هر دو معنای یادشده به شمار می‌روند.

عینیت معرفت‌شناختی در حقوق به دو معناست: در معنای نخست، عینی‌گرایی به معنای رعایت بی‌طرفی و عدم جانبداری است و در معنای دوم، میسر بودن فهم و تشخیص فردی و اشتراک‌پذیر حقوقی مراد است.

عینیت یک اصل کلیدی در این استاندارد است که اطمینان می‌دهد بازرسی‌ها به‌صورت بی‌طرف و بدون تعصب انجام می‌شود. اما چه شواهد عینی و جنبه‌های کلیدی‌ای وجود دارد که اگر موجود باشد، بتوانیم تصدیق کنیم بی‌طرفی رعایت شده است؟

جنبه‌های کلیدی عینیت در استاندارد ISO/IEC 17020

• بی‌طرفی: نهادهای بازرسی باید در عملیات خود بی‌طرفی را حفظ کنند. این به معنای اجتناب از تضاد منافع و اطمینان از این است که نتایج بازرسی‌ها تحت تأثیر فشارها یا روابط خارجی قرار نمی‌گیرد.
• شفافیت: فرآیندها و معیارهای مورداستفاده برای بازرسی‌ها باید شفاف باشد تا ذی‌نفعان بتوانند درک کنند تصمیمات چگونه اتخاذ می‌شوند و اطمینان حاصل کنند که هیچ نوع تعصب پنهانی وجود ندارد.
• شایستگی: بازرس‌ها باید مهارت‌ها و دانش لازم را برای انجام بازرسی‌ها به‌طور عینی داشته باشند. این شامل آموزش مداوم و رعایت بهترین شیوه‌ها می‌شود. مطابق تحقیقی که نگارنده در رسالهٔ دکتری در دانشگاه بوردوی فرانسه انجام داده است، اثبات گردید که شایستگی یکی از عوامل اعتمادزایی در سازمان است.
• مستندسازی: مستندسازی و شفاف‌سازی روش‌های انجام بازرسی و نتایج بازرسی ضروری است. این امر کمک می‌کند تا مبنایی قابل‌ردیابی و عینی برای تمام فعالیت‌های بازرسی فراهم شود.
• مدیریت تعارض منافع: نهادها باید خط‌مشی‌هایی در اختیار داشته باشند که به شناسایی و مدیریت هرگونه تعارض منافع بالقوه بپردازد و آن‌ها را مدیریت و کنترل نماید تا بر عینیت فرآیند بازرسی تأثیر نگذارد.
• بهبود مستمر: بازنگری‌ها و ممیزی‌های منظم فرآیندهای بازرسی به تضمین عینیت مستمر و تطابق با استانداردها کمک می‌کند.

از آنجا که بی‌طرفی در استاندارد ISO/IEC 17020 برای حفظ تمامیت و قابلیت اطمینان نتایج بازرسی بسیار حائز اهمیت است و با پیروی از این اصول است که نهادهای بازرسی می‌توانند اطمینان حاصل کنند یافته‌های آن‌ها معتبر و برای همهٔ ذی‌نفعان مورد احترام است، بر همین اساس سازمان جهانی استاندارد (ایزو) با تدوین الزاماتی در استانداردهای ذی‌ربط، نهادها را ملزم نموده تا به‌طور مستمر ارزیابی‌ها و مراقبت‌های لازم را در ارتباط با ریسک‌هایی که ممکن است بی‌طرفی را به مخاطره بیندازد انجام داده و ریسک‌های شناسایی‌شده را در قالب خط‌مشی‌ها و فرآیندها مدیریت نمایند. به‌عنوان مثال، در استاندارد ISO/IEC 17020 به برخی از این ریسک‌ها، از جمله طراحی، تولید، تأمین، نصب، خرید، مالکیت، استفاده یا نگهداری موردهای بازرسی، اشاره شده است.

متأسفانه طی سالیان اخیر، عدم استنباط و درک صحیح از این عبارت استاندارد بین‌المللی موجب شده تا چالش‌های بسیاری برای برخی از نهادهای ارزیابی انطباق از سوی نهادهای اعتباربخشی در دنیا و ایران ایجاد گردد و برخی از نهادهای ارزیابی انطباق به‌ناحق پروانهٔ تأیید صلاحیتشان تعلیق یا ابطال شود؛ که جای تأمل و بازنگری دارد! به‌گونه‌ای که کمیته ارزیابی انطباق سازمان بین‌المللی استاندارد، متولی تدوین این استانداردها، ناگزیر به مداخله و اظهارنظر صریح گردیده است (در ادامهٔ همین سند ارائه می‌شود). مشکل از آنجا ایجاد شد که برخی وجود ریسک را معادل نقض بی‌طرفی در نظر گرفتند و بر همین اساس رأی بر نقض بی‌طرفی صادر نموده‌اند؛ در حالی‌که استاندارد اساساً وجود ریسک را معادل با نقض بی‌طرفی نمی‌داند.

ریسک، معادل نقض بی‌طرفی نیست

اجازه دهید بند 4-1-3 استاندارد ISO/IEC 17020 را مجدداً یادآوری نماییم:

نهاد بازرسی باید به‌طور مداوم مخاطرات مرتبط با بی‌طرفی خود را شناسایی کند. این شناسایی باید شامل مخاطرات (ریسک‌های) ناشی از فعالیت‌ها یا ارتباط نهاد بازرسی، یا روابط کارکنانش، باشد. هرچند چنین روابطی ضرورتاً نشانگر مخاطره‌ای (ریسکی) برای بی‌طرفی نهاد بازرسی نیست.

نکتهٔ دیگر اینکه استاندارد، به‌فرض وجود ریسک، نهاد ارزیابی انطباق را مکلف به مدیریت ریسکِ موردِ ارزیابی (کالا، خدمت، سیستم یا فرآیند) می‌نماید؛ یعنی باز هم نمی‌توان حکم به نقض بی‌طرفی نمود، زیرا:

1. اولاً، نهاد ارزیابی‌کننده باید خود تولیدکنندهٔ همان کالا یا خدمتی باشد که ارزیابی می‌شود، نه اینکه صرفاً محصولی مشابه تولید کند.
2. ثانیاً، حتی اگر خود نهاد ارزیابی‌کننده تولیدکنندهٔ موردِ ارزیابی هم باشد، باز استاندارد به‌صراحت بیان داشته که این، نقض بی‌طرفی نیست؛ بلکه نهاد ارزیابی‌کننده باید بتواند نحوهٔ حذف یا به‌حداقل‌رساندن این ریسک را اثبات نماید. به‌عنوان مثال، ممکن است نهاد ارزیابی‌کننده به‌منظور مدیریت این ریسک، برابر با بند 5-2-1 استاندارد 17065، مکانیزمی تعریف کرده باشد؛ از جمله اینکه تولیدات خود را ارزیابی ننماید، یا اینکه کمیتهٔ حفاظت از بی‌طرفی را متشکل از طرف‌های ذی‌نفع تشکیل دهد.
3. ثالثاً، شرط اساسی در احراز نقض بی‌طرفی، عینیت داشتن (واقع شدن) و کشف شواهد عینی دالّ بر نقض بی‌طرفی است، نه صرفِ وجود یکی از موارد ریسک در فعالیت‌های نهاد ارزیابی انطباق.

از مصادیق این موضوع می‌توان به نهاد صدور گواهی گروه توف آلمان اشاره کرد؛ متشکل از شرکت‌های توف نورد، توف راینلند و توف زوید، با قدمتی بیش از یک‌صد سال و بیش از پنجاه‌هزار نیروی انسانی، که خدمات صدور گواهی محصول و سیستم، آموزش، مشاوره در بخش‌های مختلف از جمله طراحی، ساخت، تعمیر و نگهداری، ارزیابی کیفیت، ایمنی، مدیریت ریسک، حفاظت در برابر انفجار، و نیز بازرسی، آزمون و مدیریت پروژه انجام می‌دهد.

اجازه دهید در همین رابطه، بند 4-1-4 استاندارد ISO/IEC 17020 را نیز مرور نماییم:

چنانچه مخاطره‌ای نسبت به بی‌طرفی شناسایی شد، نهاد بازرسی باید بتواند نحوهٔ حذف یا به‌حداقل‌رساندن مخاطره را اثبات کند.

دامنهٔ خطای برخی از نهادهای اعتباربخشی به همین مسائل هم محدود نشده است؛ برخی به‌اشتباه، حتی انجام آزمون توسط نهاد بازرسی‌کنندهٔ واجد صلاحیت را نقض بی‌طرفی نهاد ارزیابی‌کننده (بازرسی) استنباط نموده و بر همین اساس حکم به نقض بی‌طرفی صادر کرده‌اند؛ غافل از اینکه نهاد بازرسی، و حتی گواهی‌کننده، مطابق استاندارد، مجاز به انجام این فعالیت‌ها هستند.

استفاده از منابع درون‌سازمانی و پیمانکاران فرعی

فعالیت‌های تعیین‌شده در راستای ارزیابی انطباق محصول می‌توانند از منابع داخلی واجد صلاحیت یا منابع بیرونی واجد صلاحیت (پیمانکاران فرعی واجد صلاحیت دیگر) استفاده نمایند. در بند 6 استاندارد ISO/IEC 17020، دلایل و شرایط استفاده یا واگذاری بخشی از فعالیت بازرسی به پیمانکار فرعی، ناتوانی نهاد بازرسی‌کننده یا فراتر بودن از قابلیت یا منابع آن قید شده است؛ زیرا در نهایت، مسئولیت بر عهدهٔ نهاد بازرسی‌کننده و گواهی‌کننده باقی می‌ماند.

بند 3-3-6 استاندارد ISO/IEC 17020:

هر زمان پیمانکاران فرعی، کاری را که بخشی از یک بازرسی را تشکیل می‌دهد انجام دهند، مسئولیت مربوط به هرگونه تعیین انطباق موردِ بازرسی‌شده با الزامات، باید بر عهدهٔ نهاد بازرسی باقی بماند.

به‌عبارتی، نهاد ارزیابی‌کننده چنانچه خودش برای آزمون در دامنهٔ مشخص و مرتبط اعتباربخشی شده باشد، می‌تواند از منابع داخلی خود استفاده نماید. این موضوع با صراحت بیشتری در استاندارد ISO/IEC 17065، در بخش منابع نهادهای صدور گواهی، آمده است؛ به‌گونه‌ای که در بند 6-2-1، تحت عنوان «منابع درون‌سازمانی»، استاندارد مذکور به‌صراحت اعلام می‌دارد:

هرگاه نهاد گواهی‌کننده فعالیت‌های ارزیابی را با منابع درون‌سازمانی خود یا با سایر منابع تحت کنترل مستقیم خود انجام دهد، این نهاد باید الزامات قابل‌اجرای استانداردهای مربوط، آن‌گونه که در طرح گواهی‌کردن مشخص شده است، و الزامات قابل‌اجرای سایر مدارک را برآورده کند. این نهاد باید الزامات قابل‌اجرای استاندارد ایران‌ایزو/آی‌ای‌سی 17025 را برای آزمون، الزامات قابل‌اجرای استاندارد ایران‌ایزو/آی‌ای‌سی 17020 را برای بازرسی، و الزامات قابل‌اجرای استاندارد ایران‌ایزو/آی‌ای‌سی 17021 را برای ممیزی‌کردن سیستم‌های مدیریت، برآورده سازد. الزامات بی‌طرفی برای کارکنان دخیل در ارزیابی که در استاندارد مربوط بیان شده است، باید همیشه قابل‌اجرا باشد.

موضوع بسیار روشن است: اگر نهاد بازرسی‌کننده یا گواهی‌کننده دارای منابع واجد صلاحیت باشد (دارای گواهی 17025، 17020 یا 17021 باشد)، می‌تواند از منابع درون‌سازمانی خویش به‌منظور ارزیابی استفاده نماید.

جالب‌تر اینکه نهاد ارزیابی انطباق و گواهی‌کننده حتی می‌تواند از امکانات آزمایشگاهی کارفرما (تولیدکننده یا ارائه‌دهندهٔ خدمات)، ولو مستقل (دارای گواهی 17025) هم نباشد، با شروطی که در بند 6-2-2-2 استاندارد ایزو/آی‌ای‌سی 17065 ذکر شده، استفاده نماید:

هرگاه فعالیت‌های ارزیابی به نهادی غیرمستقل (برای مثال آزمایشگاه‌های کارفرما) برون‌سپاری شود، نهاد گواهی‌کننده باید اطمینان حاصل کند که فعالیت‌های ارزیابی به روشی اداره می‌شوند که در خصوص نتایج آزمون اطمینان ایجاد شود و سوابق برای توجیه این اطمینان موجود باشد.

پاسخ رسمی کمیتهٔ ارزیابی انطباق سازمان ایزو (کاسکو)

با توجه به درخواست شفاف‌سازی مکتوبی که از کمیته ارزیابی انطباق سازمان ایزو در خصوص الزامات زیربند 6-2-4 (موضوع بی‌طرفی) استاندارد ISO/IEC 17065، در ارتباط با نهادهای صدور گواهی، صورت پذیرفته، پاسخ آن سازمان بسیار روشن و به‌شرح زیر است.

سؤالی که به‌منظور شفاف‌سازی از دبیرکل کمیته ارزیابی انطباق سازمان ایزو پرسیده شده:

یک نهاد صدور گواهینامهٔ محصول، یا هر بخشی از همان شخص حقوقی یا نهادهای تحت کنترل سازمانی آن، نوع خاصی از محصول را طراحی، تولید یا توزیع می‌کند. نهاد صدور گواهینامهٔ محصول به‌طور هم‌زمان گواهینامهٔ همان نوع محصول را نیز ارائه می‌دهد. در این صورت، آیا شرط بی‌طرفی مندرج در بند 4-2-6 برآورده می‌شود؟ به‌عبارت دیگر، آیا چنین نهادی می‌تواند محصولاتی را در محدودهٔ سیستم صدور گواهینامهٔ خود، طبق ISO/IEC 17065، طراحی، تولید یا توزیع کند؟

پاسخ:

بله. طبق استاندارد ISO/IEC 17065، نهاد گواهی‌کننده (CB) می‌تواند محصولاتی را در محدودهٔ سیستم گواهینامهٔ خود طراحی، تولید یا توزیع کند، تا زمانی که محصولات خاصی را که در حال طراحی، تولید یا توزیع آن‌هاست، گواهی نکند. با این حال، الزامات مندرج در بندهای 4-2-3 و 4-2-4 (شناسایی و حذف/به‌حداقل‌رساندن خطر بی‌طرفی) نیز برای این وضعیت اعمال می‌شود. به‌طور خاص، نهاد صدور گواهینامه موظف است خطرات ناشی از بی‌طرفی خود را که ناشی از طراح، سازنده، نصب‌کننده یا نگهدارندهٔ محصولات بودن و هم‌زمان گواهی همان نوع محصولات را صادر کردن است، شناسایی و به‌حداقل برساند یا حذف کند (این شامل هر خطری است که ممکن است از ماهیت رقابتی وضعیت ناشی شود). تمام الزامات ISO/IEC 17065 مربوط به بی‌طرفی باید برآورده شود تا اطمینانی در مورد بی‌طرفی یک نهاد صدور گواهینامه ارائه شود.

(متن کامل استعلام و پاسخ رسمی معاون مدیرکل CASCO به زبان انگلیسی، در پیوست این مقاله آمده است.)

جمع‌بندی

آنچه از مجموع این الزامات برمی‌آید این است که «وجود ریسک» و «نقض بی‌طرفی» دو مفهوم متفاوت‌اند و نباید به‌جای یکدیگر به کار روند. استانداردهای ISO/IEC 17020 و ISO/IEC 17065 صراحتاً نهادهای ارزیابی انطباق را مکلف به شناسایی مستمر ریسک‌های بی‌طرفی و مدیریت (حذف یا کاهش) آن‌ها می‌کنند، نه اینکه صرفِ وجود ریسک را دلیلی بر نقض بی‌طرفی و مبنایی برای تعلیق یا ابطال گواهینامهٔ نهاد بدانند. احراز نقض واقعی بی‌طرفی مستلزم شواهد عینی و مستند است، نه صرفِ یک نگرانی ذهنی یا احتمالی. امید است این توضیح، با تکیه بر متن صریح استانداردها و پاسخ رسمی کمیته ارزیابی انطباق سازمان جهانی استاندارد، به شفاف‌سازی رویه‌های اعتباربخشی و کاهش قضاوت‌های نادرست در این حوزه کمک کند.